همه و مسلطكننده شاه بر متصرفاتش محسوب مىشد . از زمان اردشير دوم بغان جديد به اين آيين رسمى اضافه شدند ، مثل مهر ( خداى خورشيد و عدالت ) و آناهيد ( ربه النوع مونث آب‌ها ، حاصلخيزى و توليد ) . مغان ( روحانيون ) نيز هنوز قدرت زيادى داشتند و به مراسم قربانىها ، تعبير خواب ، تربيت جوانان ، نگهبانان مقابر شاهى و ساير مسئوليت‌ها مىپرداختند . بزرگان آن‌ها در مراسم تاجگذارى شاه در معبد پاسارگاد هم حضور مىيافتند . 43 بااين‌وجود آيين زرتشت و مهرپرستى ( آناهيتا ) ، دو دين رايج و مسلط عصر هخامنشى بودند كه بطور جداگانه و مختصر به معرفى آنان مىپردازيم ، چرا كه معمارى و هنر آرامگاهى و نيز شيوه تدوين مردگان تحت تاثير اين دو آيين بودند . آيين زرتشت در زمانى كه حيات اجتماعى ايران در حال تغيير و تحول از زندگى دامدارى به كشاورزى بود ، زرتشت در آذربايجان ( ماد آتروپاتن ) به دنيا آمد . سپس در سال‌هاى بعد در شرق ايران مخصوصا در حوالى بلخ به تبليغ آيين خود پرداخت . اندكى بعد ويشتاسب يكى از كوىها ( حكام محلى شمال شرق ايران ) از او حمايت كرد . در 30 سالگى مدعى شد كه در كنار رودخانه دائيتى بر او وحى نازل شده و امشاسپند « وهومنو » ( انديشه نيك ) بر او ظاهر گشته و او را به عرش خدا برده است . سپس به فرمان اهورامزدا به دربار ويشتاسب بيشتر نزديك شد و جاماسپ وزير شاه ، دختر زرتشت را به همسرى گرفت . او سرانجام در جنگ با ديويسنان در برابر تهاجم هيائونان كشته شد . 44 زرتشت با وجود مخالفت‌هاى مغان ، از بين رب النوع‌هاى متعدد ايرانى ، اهورامزدا را كه به معنى داناى بزرگ بود برگزيد . به اعتقاد او 6 فرشته بنام امشاسپندان ( امشه سپنته جاودان مقدس ) اهورامزدا را يارى مىكنند كه عبارتند از : 1 - وهومنه ( بهمن » انديشه نيك ، نگهبان چهارپايان سودمند ) 2 - اشه وهيشت ( اردى بهشت » بهترين راستى ، نگهبان آتش ) 3 - خشتروئيريه ( شهريور » پادشاهى كه بايد برگزيده شود ، نگهبان فلزات ) 4 - سپنته ارمتى ( سپندارمز » پارساى مقدس ، ايزد زمين ) 5 - هورنات ( خرداد » تندرسى ، نگهبان آب و گياهان ) 6 - امرتات ( مرداد » جاودانگى و بىمهرى ، نگهبان آب ) . پس از اهورامزدا و امشاسپندان ، ايزدان قرار داشتند كه اوستا تعداد آن‌ها را بيشمار و